"Gök kubbenin altında bir yankı, Haliç'in sırtlarında bir zerafet abidesi: Süleymaniye, bir padişahın gücüyle bir mimarın dehasının sonsuzlukla buluşmasıdır."
Kanuni Sultan Süleyman adına 1550-1557 yılları arasında inşa edilen Süleymaniye Camii, Osmanlı İmparatorluğu'nun en parlak döneminin fiziksel bir tezahürüdür. Mimar Sinan'ın "kalfalık eserim" dediği bu devasa külliye; cami, medreseler, kütüphane, hastane, hamam ve imaret bölümleriyle sadece bir ibadethane değil, sosyal bir yaşam merkezidir.
Süleymaniye'nin inşası, sadece bir yapı faaliyetinden ibaret değildir; bu, 16. yüzyıl Osmanlı vizyonunun dünyaya ilanıdır. Kanuni Sultan Süleyman, imparatorluğun ulaştığı ihtişamı, Roma’nın ve Bizans’ın miras bıraktığı Ayasofya gibi devasa yapılarla yarışacak, hatta onları mühendislik disipliniyle geride bırakacak bir abideyle taçlandırmak istemiştir. Mimar Sinan, bu görevi devraldığında yaklaşık 60 yaşındaydı ve imparatorluğun her köşesinde askeri mühendislikten su yollarına kadar yüzlerce tecrübe biriktirmişti. Sinan için Süleymaniye, Ayasofya’nın statik sorunlarını çözme ve Osmanlı-İslam mimarisini doruk noktasına ulaştırma sınavıydı.
İnşaat süreci, dönemin tarihçileri tarafından "yedi iklimden gelen ustaların mahareti" olarak tanımlanır. İstanbul’un Üçüncü Tepesi’ne konumlandırılan bu yapı için Sinan, önce toprağın oturması ve depreme karşı dayanıklılığın sağlanması amacıyla temelleri kazdırdıktan sonra tam iki yıl beklemiştir. Bu sabır, yapının 500 yıldır geçirdiği onlarca büyük depreme rağmen tek bir çatlak bile vermemesinin ana sebebidir. Temellere dökülen tonlarca harç ve yerleştirilen statik kazıklar, Süleymaniye’yi adeta bir kaya bloğu gibi zemine kenetlemiştir.
Caminin dört minaresi olması, Kanuni’nin İstanbul'un fethinden sonraki dördüncü padişah olmasını; minarelerdeki on şerefe ise Osmanlı hanedanının onuncu padişahı olmasını simgeler. Bu sembolik anlatım, yapının her köşesinde hiyerarşik ve dini bir düzenle devam eder. Sinan, Süleymaniye’yi sadece bir taş yığını olarak değil, her parçasının bir hikaye anlattığı yaşayan bir organizma olarak tasarlamıştır. Haliç’e bakan konumuyla İstanbul silüetinin en görkemli parçalarından biri olan yapı, Sinan’ın mühendislik harikası hesaplamalarıyla beş asırdır sonsuzluğa meydan okumaktadır.
Mimar Sinan'ın Gizli Mühendisliği ve Estetik Matematik
Süleymaniye'yi gezmek, bir dâhinin zihninde yolculuk yapmak gibidir. Caminin her bir santimetresinde gizli bir işlev ve estetik saklıdır. Sinan, antik dünyanın bilgisini 16. yüzyılın teknolojik imkanlarıyla harmanlayarak, kendisinden sonraki yüzyıllara ders niteliğinde bir şaheser bırakmıştır.
Akustik ve Nargile Hikayesi
Sinan, devasa kubbenin altındaki sesin homojen bir şekilde dağılması için 64 adet küpü, ağızları içe bakacak şekilde ana kubbeye ve köşelere yerleştirmiştir. Ancak efsane odur ki; Sinan cami inşaatında mihrapta nargile içerken görülür. Kanuni öfkeyle camiye girdiğinde, nargilede tütün olmadığını, Sinan'ın sadece suyun fokurtusunu dinleyerek sesin caminin en ücra köşesine nasıl ulaştığını test ettiğini anlar. Bu deha, bugün dahi en modern konser salonlarına ilham veren bir akustik mühendisliği örneğidir.
İs Odası: Mürekkep Dehası
Elektriğin olmadığı dönemde Süleymaniye, yüzlerce yağ kandiliyle aydınlatılıyordu. Bu kandillerden çıkan isin iç mekana zarar vermemesi gerekiyordu. Sinan, giriş kapısının üzerinde "İs Odası" adı verilen bir bölme tasarladı. Caminin içindeki hava akımı kanalları, tüm isi tek bir noktaya, bu odaya çekerdi. Toplanan bu kaliteli is, dönemin en kıymetli mürekkebine dönüştürülür, devletin en önemli fermanları bu "isli mürekkep" ile yazılırdı.
Statik Denge ve Devasa Sütunlar
Süleymaniye’nin ana kubbesini taşıyan dört devasa granit sütunun her biri farklı coğrafyalardan getirilmiştir. Biri Baalbek’ten, biri İskenderiye’den, biri İstanbul’daki Kıztaşı’ndan ve biri de Bizans saraylarından alınmıştır. Bu seçim tesadüfi değildir; Sinan bu sütunlarla İslamiyet'in dört halifesini ve imparatorluğun kapsadığı geniş coğrafi derinliği simgelemiştir. Ayrıca kubbenin ağırlığını yan kemerlere ve "fil ayakları" adı verilen dev taşıyıcılara öylesine zarif bir şekilde dağıtmıştır ki, içerideki mekan ferahlığı Ayasofya'daki o basık hissiyatı ortadan kaldırır.
Devekuşu Yumurtaları ve Ekolojik Çözümler
Caminin devasa avizeleri arasında göreceğiniz devekuşu yumurtaları sadece dekoratif değildir. Mimar Sinan, örümceklerin devekuşu yumurtasının kokusundan (insan burnunun duyamayacağı bir koku) rahatsız olduğunu keşfetmiştir. Bu sayede 500 yıldır Süleymaniye'nin tavanlarında örümcek ağı oluşmamış, cami doğal yollarla haşerelerden korunmuştur. Bu, Sinan’ın doğa bilimlerini mimariye nasıl entegre ettiğinin en somut kanıtıdır.
Hava Akımı ve Isıtma Sistemi
Süleymaniye'de kış aylarında caminin sıcak kalması, yazın ise serinlemesi için taban altında ısıtma kanalları ve duvarların içinde hava menfezleri tasarlanmıştır. İçerideki hava her daim temiz kalır. Bu sistem, binanın nemlenmesini engellerken yapı malzemesinin de korunmasını sağlar. Sinan’ın statik hesaplamalarındaki hassasiyet, caminin temellerinin deniz seviyesinden gelen sularla sürekli "nemli" tutularak çatlamasının engellenmesiyle doruğa ulaşır.
Külliye: Bir Medeniyetin Sosyal Hafızası
Süleymaniye, sadece dört duvarlı bir ibadethane değil, çevresindeki 15 yan bina ile devasa bir şehircilik projesidir. Külliye içinde yer alan Darüşşifa (hastane), döneminin en ileri tıp eğitimlerinin verildiği ve akıl hastalarının müzik ile tedavi edildiği bir şifa merkezidir. Hemen yanında bulunan İmaret (aşevi), her gün binlerce muhtaca sıcak yemek dağıtarak imparatorluğun sosyal devlet anlayışını somutlaştırmıştır.
Külliyenin en önemli bölümlerinden biri olan Süleymaniye Kütüphanesi, bugün hala dünyanın en nadide el yazması eserlerine ev sahipliği yapmaktadır. Sinan, bu kütüphaneyi yangınlardan ve nemden korumak için özel havalandırma sistemleriyle donatmıştır. Caminin dış avlusundaki dükkanlar ise vakfa gelir sağlamak amacıyla inşa edilmiştir, bu da projenin ekonomik olarak kendi kendini sürdürebilir olduğunu göstermektedir.
Türbeler ve Sonsuz İstirahatgah
Caminin bahçesinde, Osmanlı tarihinin en güçlü figürleri yan yana yatmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman'ın türbesi, sekiz köşeli yapısı ve pırlantalarla süslü tavanıyla adeta bir cennet bahçesi tasviridir. Hemen yanında, Osmanlı tarihinin en güçlü kadını, büyük aşkı Hürrem Sultan'ın türbesi yer alır. Hürrem Sultan türbesindeki çini işçiliği, İznik çiniciliğinin ulaştığı en yüksek zirvedir.
Külliyenin hemen dışında, Haliç’e bakan köşede, mütevazı ve küçük bir türbe daha bulunur. Bu türbe, bu devasa eserin yaratıcısı, "Reis-i Mimaran" Mimar Sinan'ın türbesidir. Kendi inşa ettiği bu görkemli yapının gölgesinde, adeta eserine saygısını sunan bu küçük mezar yapısı, Sinan’ın dehası kadar mütevazılığını da simgeler. Süleymaniye’yi ziyaret edenler, Kanuni’nin kudretini iç mekanda, Sinan’ın ruhunu ise bu sessiz köşede hissederler.
Bugün Süleymaniye, UNESCO Dünya Mirası listesinin en parlak mücevheridir. Sadece Müslümanlar için değil, mimarlık ve sanat tarihi ile ilgilenen her birey için bir haccetme noktasıdır. Gün batımında Haliç üzerinden caminin silüetine bakmak, zamanın durduğu ve tarihin taşa yazıldığı o anı yakalamaktır.